Cykl Waldemara Beny cz.11

Fauna i flora Ziemi Zgorzeleckiej. Niewiele os贸b wie, 偶e w okolicach Zgorzelca 偶yj膮 w臋偶e dusiciele.

Fauna i flora Ziemi Zgorzeleckiej. Niewiele os贸b wie, 偶e w okolicach Zgorzelca 偶yj膮 w臋偶e dusiciele.

Gniewosz plamisty

Chyba niewiele os贸b wie, 偶e w okolicach Zgorzelca 偶yj膮 w臋偶e dusiciele, i nie s膮 to bynajmniej uciekinierzy z niewoli, lecz gady rodzimego pochodzenia.

Tym oryginalnym przedstawicielem ojczystej fauny jest gniewosz plamisty (Coronella austriaca), w膮偶 niejadowity i zupe艂nie niegro藕ny dla cz艂owieka. Jego polska nazwa gatunkowa jest myl膮ca.

Spo艣r贸d naszych w臋偶y gniewosz plamisty, zwany r贸wnie偶 miedziank膮, jest najbardziej 艂agodny i wyj膮tkowo spokojny. W膮偶 osi膮ga d艂ugo艣膰 45-80 cm (bardzo rzadko 90 cm) i charakteryzuje si臋 zaokr膮glonym pyskiem, s艂abo odgraniczon膮 od tu艂owia g艂ow膮 oraz walcowatym, prawie jednakowej grubo艣ci na ca艂ej swojej d艂ugo艣ci, tu艂owiem.

Jego ubarwienie mo偶e by膰 bardzo zr贸偶nicowane. Wierzchnia cz臋艣膰 cia艂a m艂odych osobnik贸w jest grafitowoszara, popielata lub br膮zowa. Doros艂e samce maj膮 kolor br膮zowy, gliniasty, rdzawoczerwony, rzadziej szary. Samice, nieco wi臋ksze od samc贸w, zazwyczaj s膮 ciemniej ubarwione.

Na g艂owie gniewoszy zaznaczony jest wyra藕ny ciemny rysunek, kt贸ry u poszczeg贸lnych okaz贸w mo偶e przyjmowa膰 r贸偶ne kszta艂ty. Rysunek ten jest niepowtarzalny, niczym linie papilarne u cz艂owieka, i taki sam przez ca艂e 偶ycie osobnika. Ponadto ka偶dy gniewosz na wierzchu cia艂a posiada ci膮g ciemnych plam zwykle u艂o偶onych w dwa rz臋dy, id膮cych od nasady g艂owy, a偶 do ogona.

Plamy owe mog膮 by膰 niekiedy po艂膮czone i w niekt贸rych przypadkach tworzony dese艅 do z艂udzenia przypomina zygzak (tzw. wst臋g臋 Kainow膮), wyst臋puj膮cy na grzbiecie 偶mii zygzakowatej. W przeciwie艅stwie do 偶mii gniewosz plamisty ma 鈥炁俛godne鈥 oczy z okr膮g艂ymi, ciemnymi 藕renicami i z艂ocisto偶贸艂t膮 t臋cz贸wk膮. 殴renice oczu 偶mii s膮 za艣 szparowate pionowo, co nadaje im szczeg贸lnie gro藕ny wyraz. Co wi臋cej, 偶mija zygzakowata posiada p艂ask膮, wyra藕nie tr贸jk膮tn膮 g艂ow臋, silnie zw臋偶on膮 szyj臋 i masywny, gruby tu艂贸w.
Area艂 zajmowany przez opisywany gatunek rozci膮ga si臋 od Portugalii i p贸艂nocnej Hiszpanii, przez prawie ca艂膮 Francj臋, Europ臋 艢rodkow膮 i Wschodni膮 po Kaukaz, p贸艂nocny Iran, zachodni膮 Syberi臋 i Kazachstan. Na p贸艂nocy zasiedla niewielkie fragmenty Anglii i Walii, oraz po艂udniow膮 cz臋艣膰 Skandynawii (Norwegia i Szwecja).

Nieliczna populacja wyst臋puje r贸wnie偶 na fi艅skich Wyspach Alandzkich. W Danii gatunek wymar艂 ju偶 w pocz膮tkach XX w. Gniewosz plamisty wyst臋puje na obszarze ca艂ej Polski za wyj膮tkiem p贸艂nocnych i p贸艂nocnowschodnich kra艅c贸w. Najliczniejsze krajowe populacje znajduj膮 si臋 w dolinie Odry, Borach Dolno艣l膮skich, na Opolszczy藕nie, Jurze Krakowsko-Cz臋stochowskiej, w Pieninach, Puszczy Solskiej i na Roztoczu. Gniewosz to w膮偶 wybitnie ciep艂olubny, zasiedlaj膮cy nas艂onecznione i suche tereny z nisk膮 ro艣linno艣ci膮 trawiast膮, krzewami i grupami drzew. S膮 to bardzo cz臋sto wrzosowiska, murawy kserotermiczne, 艣r贸dl膮dowe wydmy oraz du偶e polany w obr臋bie las贸w, g艂贸wnie bor贸w sosnowych.

Ale gatunek ten wnika r贸wnie偶 do 艣rodowiska antropogenicznego, kolonizuj膮c wyrobiska piasku i 偶wiru, kamienio艂omy i ha艂dy. W Borach Dolno艣l膮skich znane s膮 jego stanowiska na nasypach kolejowych, kopalniach gliny, zr臋bach, a nawet na 艣mietniskach i cmentarzach.

Gniewosz plamisty to bardzo wyspecjalizowany drapie偶nik. W jego siedlisku musi by膰 pod dostatkiem potencjalnych ofiar, czyli ryj贸wek, drobnych gryzoni, a przede wszystkim jaszczurek (zwinek i 偶ywor贸dek), w tym jaszczurek beznogich 鈥 padalc贸w.

Ponadto gniewosze poluj膮 na inne w臋偶e, m.in. na jadowit膮 偶mij臋 zygzakowat膮, piskl臋ta ptak贸w, p艂azy, d偶d偶ownice, 艣limaki oraz owady. Te ostatnie stanowi膮 po偶ywienie g艂贸wnie m艂odych osobnik贸w. Gniewosze ofiary dusz膮 i dopiero potem po偶eraj膮. W膮偶 jest aktywny w ci膮gu dnia przy wysokiej temperaturze. Jednak偶e latem mo偶na go tak偶e obserwowa膰 w godzinach wieczornych i nocnych. Potrafi dobrze p艂ywa膰, lecz unika wody.

W naszym regionie gniewosze s膮 aktywne od drugiej po艂owy marca do ko艅ca pa藕dziernika.
Okres godowy rozpoczyna si臋 wkr贸tce po uko艅czeniu snu zimowego.
Gniewosz jest w臋偶em jajo偶yworodnym. W sierpniu lub we wrze艣niu samica rodzi od 3 do 19 m艂odych. Samice rodz膮ce m艂ode trac膮 46-70% swojej pierwotnej masy cia艂a.
Z powodu wysokich koszt贸w energetycznych ci膮偶y, samice rodz膮 zwykle co drugi sezon (w Skandynawii nawet co 3 lata).
Dojrza艂o艣膰 p艂ciow膮 w臋偶e osi膮gaj膮 po 3-4 latach. Mog膮 偶y膰 do 20-25 lat.
Najwi臋ksze zagro偶enie dla lokalnych populacji stanowi zanik i degradacja siedlisk, g艂贸wnie na skutek dzia艂alno艣ci cz艂owieka. Niestety, w臋偶e cz臋sto s膮 zabijane przez ludzi. Z艂a s艂awa, jak膮 ludzie darz膮 偶mij臋 zygzakowat膮, przenios艂a si臋 na inne gatunki w臋偶y, w tym zagro偶onego gniewosza plamistego.
Lista naturalnych wrog贸w gatunku jest d艂uga. Gniewosze padaj膮 ofiar膮 m.in. je偶y, tch贸rzy, kun, borsuk贸w, lis贸w, dzik贸w, bocian贸w, ptak贸w szponiastych i krukowatych, jak r贸wnie偶 zwierz膮t domowych (g艂贸wnie kot贸w).
M艂ode osobniki s膮 po偶erane przez ptaki drozdowate, ropuchy szare a czasami drapie偶ne owady (chrz膮szcze biegacze). Gniewosz plamisty zosta艂 umieszczony w Polskiej Czerwonej Ksi臋dze Zwierz膮t jako gatunek nara偶ony na wymarcie. Podlega 艣cis艂ej ochronie gatunkowej.
Wok贸艂 miejsc sta艂ego wyst臋powania oraz stanowisk rozrodczych tworzone powinny by膰 strefy ochronne (ca艂oroczne w promieniu do 100 m).

Autor: Waldemar Bena
ZKlaster Dystrybucja - partner cyklu