Cykl Waldemara Beny cz.13

Fauna i flora Ziemi Zgorzeleckiej. Salamandra plamista to jeden z najpi臋kniejszych p艂az贸w Ziemi Zgorzeleckiej.

Fauna i flora Ziemi Zgorzeleckiej. Salamandra plamista to jeden z najpi臋kniejszych p艂az贸w Ziemi Zgorzeleckiej.

Salamandra plamista (Salamandra salamandra) to jeden z najpi臋kniejszych p艂az贸w Ziemi Zgorzeleckiej. Niestety, ten oryginalnie ubarwiony p艂az ogoniasty staje si臋 u nas coraz rzadszy. Jeszcze w po艂owie XIX stulecia gatunek wyst臋powa艂 pod samym Zgorzelcem.
W pocz膮tkach XX w. wiele jego stanowisk znanych by艂o z obszaru Pog贸rza Izerskiego. P艂az ten 偶y艂 m.in. w dolinie Kwisy, w okolicach Le艣nej i Smolnika. Nawet jeszcze w latach 80. minionego stulecia gatunek by艂 wykazywany pod Pie艅skiem, Nowogrod藕cem i Lubaniem. Wsp贸艂czesne wyst臋powanie gatunku na terenie powiatu zgorzeleckiego ogranicza si臋 do tzw. Worka Turoszowskiego (okolice Bogatyni). Nie mo偶na wykluczy膰, 偶e salamandra plamista bytuje r贸wnie偶 na pograniczu polsko-czeskim w rejonie Zawidowa (gatunek wci膮偶 jest obserwowany w okolicach Fr媒dlantu).
Nale偶y nadmieni膰, 偶e przez Ziemi臋 Zgorzeleck膮 przechodzi p贸艂nocna granica zasi臋gu tego gatunku.
Opisywany p艂az jest typowym mieszka艅cem las贸w g贸rskich i podg贸rskich. Najwy偶sze stanowisko gatunku w Polsce odnotowano w tatrza艅skich lasach regla dolnego na wysoko艣ci 1125 m n.p.m.
Preferuje cieniste i wilgotne lasy li艣ciaste, zw艂aszcza buczyny, obfituj膮ce w martwe drewno i wykroty drzew. S艂owem, salamandra potrzebuje las贸w, w kt贸rych panuje nie艂ad i nieporz膮dek. Z tego te偶 wzgl臋du gatunek nazywany jest bioindykatorem naturalnych, podg贸rskich las贸w li艣ciastych i mieszanych. Cz臋stym elementem sk艂adowym jego biotopu jest rumosz skalny, kt贸ry zwi臋ksza liczb臋 potencjalnych kryj贸wek. Ponadto warunkiem wyst臋powania gatunku jest obecno艣膰 niewielkich strumieni, 藕r贸dlisk lub stawk贸w z przep艂ywaj膮c膮 wod膮, b臋d膮cych miejscem rodzenia i rozwoju larw. P艂azy wybieraj膮 p艂ytkie strumienie, w kt贸rych wyst臋puje odpowiednia ilo艣膰 pokarmu przy minimalnej liczbie zwierz膮t drapie偶nych.

Salamandra plamista jest naszym najwi臋kszym p艂azem ogoniastym. D艂ugo艣膰 cia艂a dochodzi do 20 cm, czasami wi臋cej. Na po艂udniowych obszarach zasi臋gu dorasta do 30 cm. Na przyk艂ad osobniki pochodz膮ce z Rumunii mog膮 osi膮ga膰 nawet 32 cm d艂ugo艣ci. Ubarwienie obydwu p艂ci jest identyczne, kontrastowe i odstraszaj膮ce: czarne z licznymi pomara艅czowo偶贸艂tymi plamami. Salamandry nie maj膮 ubarwienia godowego, co jest nietypowe u naszych rodzimych p艂az贸w.
Na ciele p艂aza znajduj膮 si臋 liczne gruczo艂y jadowe, zawieraj膮ce kilka substancji toksycznych, m.in. samandaryn臋. W skrajnych przypadkach jej toksyczno艣膰 mo偶e doprowadzi膰 do niewydolno艣ci poszczeg贸lnych organ贸w lub do 艣mierci atakuj膮cego drapie偶nika. Salamandra wydziela jad tylko w贸wczas, gdy zostanie mocno 艣ci艣ni臋ta, zadrapana lub uk膮szona przez jakiego艣 napastnika.
Delikatnie przytrzymana nie potrafi toksyny wydzieli膰 i w takiej sytuacji jest zwierz臋ciem zupe艂nie bezbronnym. Doros艂e osobniki nie potrafi膮 p艂ywa膰 i bardzo szybko ton膮 w g艂臋bokiej wodzie. Dlatego gody u salamander odbywaj膮 si臋 na l膮dzie, zazwyczaj latem. Jednak偶e okres godowy mo偶e si臋 przeci膮gn膮膰 do p贸藕nej jesieni. Jest to zjawisko zupe艂nie wyj膮tkowe w艣r贸d naszych p艂az贸w. M艂ode rodz膮 si臋 w kilku miotach od ko艅ca marca do czerwca. Samica rodzi je w czystej i bie偶膮cej wodzie, wybieraj膮c w tym celu p艂ytkie brzegi potok贸w. Larwy opuszczaj膮 wod臋 p贸藕nym latem. Nierzadko przeobra偶enie mo偶e nast膮pi膰 dopiero w nast臋pnym roku, po przezimowaniu w wodzie.
Doros艂e salamandry prowadz膮 skryty, nocny tryb 偶ycia, ale w okresach d艂u偶szej s艂oty wychodz膮 na 艂owy tak偶e w ci膮gu dnia. Salamandry poluj膮 g艂贸wnie na 艣limaki i pier艣cienice (m.in. d偶d偶ownice), czyli na te zwierz臋ta, kt贸re s膮 r贸wnie powolne, jak i one same.
Szybsze zwierz臋ta, takie jak owady czy paj臋czaki udaje si臋 temu flegmatycznemu p艂azowi schwyta膰 znacznie rzadziej. Zapadaj膮 w sen zimowy p贸藕no 鈥 w pa藕dzierniku i listopadzie, a nawet w grudniu. Salamandry zimuj膮 w zbutwia艂ych pniach, norach gryzoni i pod korzeniami drzew. Ich kryj贸wki maj膮 g艂臋boko艣膰 powy偶ej jednego metra. Lokalnie w 艣rodowisku antropogenicznym zimowiska salamander mog膮 stanowi膰 piwnice gospodarstw domowych czy niewielkie sztolnie g贸rnicze.

Od roku 1952 gatunek obj臋ty jest w Polsce ochron膮 prawn膮. Pierwotnie podlega艂 ochronie 艣cis艂ej, jednak w 2014 r. zosta艂 przeniesiony do cz臋艣ciowej mimo systematycznego zaniku stanowisk w wielu regionach oraz utraty siedlisk. Degradacja 艣rodowiska spowodowa艂a, 偶e populacje salamandry plamistej staj膮 si臋 coraz rzadsze. Siedliska gatunku s膮 dewastowane na skutek regulacji ciek贸w, rozbudowy sieci drogowej, post臋puj膮cej urbanizacji, prowadzenia intensywnej gospodarki le艣nej i rolnej (pestycydy). Od XVIII w. biotopy gatunku w naszym regionie by艂y niszczone za spraw膮 przekszta艂cania las贸w li艣ciastych i mieszanych w monokultury 艣wierkowe.

Obecnie nadmierna eksploatacja drzewostan贸w powoduje zmiany mikroklimatu danego siedliska, prowadz膮c do jego przesuszenia. Nadto ci臋偶ki sprz臋t stosowany przy wycince i wyw贸zce drzew przyczynia si臋 do zabijania salamander. Przebudowa nawet ma艂o ucz臋szczanych lokalnych dr贸g potrafi znacz膮co wp艂yn膮膰 na liczebno艣膰 tych p艂az贸w, kt贸re gin膮 rozje偶d偶ane przez pojazdy. Szczeg贸lnie szkodliwe dla gatunku jest r贸wnie偶 zarybianie 艣r贸dle艣nych strumieni i niewielkich stawik贸w.
Powoduje to wyjadanie larw salamandry przez wpuszczone ryby, a to z kolei niweczy sukces rozrodczy gatunku. Nowym, niezwykle gro藕nym zagro偶eniem nie tylko dla salamander, lecz i dla innych gatunk贸w p艂az贸w s膮 inwazyjne patogeny, kt贸re wywo艂uj膮 bardzo niebezpieczne, cz臋sto zab贸jcze choroby infekcyjne.
Najgro藕niejszy jest Batrachochytrium salamandrivorans, inwazyjny grzyb pochodz膮cy z Chin, Japonii oraz P贸艂wyspu Indochi艅skiego, prowadz膮cy do 艣miertelnej choroby sk贸ry. Od roku 2008 w Niderlandach i Belgii patogen przyczyni艂 si臋 do wymarcia prawie ca艂ej populacji salamandry plamistej (ponad 95 procent). Obecnie holenderska populacja gatunku znajduje si臋 na kraw臋dzi wymarcia. Patogen zosta艂 ju偶 stwierdzony w zachodnich Niemczech, gdzie doprowadzi艂 do zaniku licznych populacji salamandry plamistej, m.in. w okolicach Essen. Do rozprzestrzeniania si臋 tej gro藕nej choroby p艂az贸w przyczyni艂y si臋 sklepy zoologiczne, sprowadzaj膮ce egzotyczne gatunki batrachofauny z po艂udniowo-wschodniej Azji.

Z salamandr膮 plamist膮 zwi膮zanych jest wiele poda艅, legend i przes膮d贸w. 艁aci艅ska i polska nazwa p艂aza wywodzi si臋 z j臋zyka perskiego i oznacza 鈥炁紋j膮ca w ogniu鈥. W angielskim iluminowanym 鈥濨estiariuszu Ashmole鈥檃鈥 z oko艂o 1210 r. znajdujemy taki fragment po艣wi臋cony naszemu p艂azowi: 鈥濻alamandra 偶yje po艣r贸d p艂omieni, kt贸re ani nie trawi膮 jej cia艂a, ani nie zadaj膮 jej b贸lu. Nie tylko nie p艂onie, lecz sama gasi ogie艅鈥. Ju偶 od staro偶ytno艣ci ludzie wierzyli, 偶e p艂azy te s膮 odporne na ogie艅, i 偶e potrafi膮 gasi膰 po偶ary. W tym celu wrzucano je w ogie艅 p艂on膮cych domostw.
O tych nadnaturalnych zdolno艣ciach salamandry pisa艂 Pliniusz Starszy, rzymski uczony 偶yj膮cy w I w. n.e. (zgin膮艂 w 79 r. w trakcie obserwowania wybuchu Wezuwiusza), kt贸ry rozpropagowa艂 rozmaite 鈥瀎ake newsy鈥 na temat p艂aza. Autor ten uwa偶a艂, 偶e salamandra samym dotkni臋ciem gasi ogie艅, 偶e pod jej wp艂ywem wypadaj膮 w艂osy i cia艂o pokrywa si臋 ranami, 偶e jest najz艂o艣liwsz膮 ze wszystkich jadowitych zwierz膮t, 偶e potrafi wyt臋pi膰 ca艂e narody, zatruwaj膮c owoce i wod臋 w studni itp. Prawo rzymskie traktowa艂o cz艂owieka podaj膮cego do zjedzenia salamandr臋 jako truciciela i kara艂o 艣mierci膮.
Ten dziwaczny przepis prawny funkcjonowa艂 na ziemiach niemieckich a偶 do XVIII w. Absurdalne i gro藕ne przes膮dy, jakie od staro偶ytno艣ci naros艂y wok贸艂 salamandry sprawi艂y, 偶e 艣redniowieczni, a i p贸藕niejsi alchemicy i kabali艣ci, spodziewali si臋 otrzyma膰 z艂oto z mieszaniny rt臋ci i szcz膮tk贸w salamandry. Zachodnioeuropejskie 鈥瀖膮dro艣ci鈥 w odniesieniu do 鈥瀓aszczura ognistego鈥, jak dawniej nazywano salamandr臋 plamist膮, udzieli艂y si臋 r贸wnie偶 naszym uczonym i przyrodnikom. Ksi膮dz Jan Krzysztof Kluk (1738-1796), badacz flory i fauny przypisywa艂 salamandrze w艂a艣ciwo艣ci gaszenia ma艂ego ognia 鈥炁沵ierdz膮c膮, mleczn膮 wilgoci膮鈥, jak膮 wydziela. Jeszcze w pocz膮tkach XIX w. ten niedorzeczny przes膮d podziela艂 polski, sk膮din膮d znakomity zoolog, urodzony w Pacanowie profesor Feliks Pawe艂 Jarocki (1790-1865). W roku 1822 pisa艂 on: 鈥濼臋 ciecz wypuszcza ona z siebie tym obficiej, im wi臋ksze dla siebie widzi niebezpiecze艅stwo. Puszczona wi臋c na 偶arz膮ce si臋 w臋gle, gasi je t膮 ciecz膮 i mo偶e po nich przez niejaki czas chodzi膰 bez szkody鈥.
Dopiero Stanis艂aw Bonifacy Jundzi艂艂 (1761-1847), pijar i profesor Uniwersytetu Wile艅skiego zdemaskowa艂 w swoich pracach rozpowszechniane nieprawdziwe opowie艣ci o salamandrze. R贸wnocze艣nie ksi膮dz Eugeniusz Janota (1823-1878), przyrodnik i za艂o偶yciel Galicyjskiego Towarzystwa Ochrony Zwierz膮t w swojej ksi膮偶ce po艣wi臋conej specjalnie salamandrze w spos贸b naukowy i bardzo nowoczesny, jak na owe czasy rozprawi艂 si臋 z mitami kr膮偶膮cymi na temat tego tajemniczego gatunku p艂aza.

Autor: Waldemar Bena
ZKlaster Dystrybucja - partner cyklu