Ekspert ds. bezpieczeństwa radzi, jak reagować, by nie dopuszczać do przemocy

Polska jest relatywnie bezpiecznym krajem, ale nie jest wolna od przemocy. GUS podaje, ┼╝e w 2018 roku by┼éo blisko 250 tysi─Öcy m─Ö┼╝czyzn i ponad 28 tysi─Öcy kobiet prawomocnie skazanych za przest─Öpstwa przeciwko zdrowiu i ┼╝yciu. O tym, co mo┼╝na zrobi─ç, ┼╝eby zminimalizowa─ç ryzyko utraty zdrowia lub ┼╝ycia z powodu przemocy opowiada Robert Kotecki, do┼Ťwiadczony negocjator policyjny i doradca ds. bezpiecze┼ästwa.

Polska jest relatywnie bezpiecznym krajem, ale nie jest wolna od przemocy. GUS podaje, ┼╝e w 2018 roku by┼éo blisko 250 tysi─Öcy m─Ö┼╝czyzn i ponad 28 tysi─Öcy kobiet prawomocnie skazanych za przest─Öpstwa przeciwko zdrowiu i ┼╝yciu. O tym, co mo┼╝na zrobi─ç, ┼╝eby zminimalizowa─ç ryzyko utraty zdrowia lub ┼╝ycia z powodu przemocy opowiada Robert Kotecki, do┼Ťwiadczony negocjator policyjny i doradca ds. bezpiecze┼ästwa.

Pewien znany w┼éoski dziennikarz, Tiziano Terzani, na bazie swoich do┼Ťwiadcze┼ä z wojny w Kambod┼╝y radzi┼é swojemu synowi, ┼╝eby, gdy kto┼Ť mierzy do niego z broni, u┼Ťmiechn─ů┼é si─Ö do napastnika. Co pan na to?

Nie ma, niestety, konkretnych rekomendacji, do zastosowania w tego rodzaju zdarzeniach, kt├│re gwarantowa┼éyby na 100 proc. ich szcz─Ö┼Ťliwe i bezpieczne zako┼äczenie. Wszystko zale┼╝y od konkretnej sytuacji, w tym m.in. od osobowo┼Ťci, stanu emocjonalnego i cel├│w agresora. Nie jest jednak wykluczone, ┼╝e dobry skutek mo┼╝e przynie┼Ť─ç jaka┼Ť intuicyjna, niestandardowa reakcja, jak wspomniany u┼Ťmiech, cho─ç gwarancji nie ma. Chcia┼ébym jeszcze w tym kontek┼Ťcie podkre┼Ťli─ç, ┼╝e zar├│wno pistolet, jak i ÔÇ×zwyczajnyÔÇŁ n├│┼╝ nale┼╝y traktowa─ç r├│wnie powa┼╝nie, jako gro┼║n─ů, potencjalnie ┼Ťmierciono┼Ťn─ů bro┼ä.

Przest─Öpstwa z udzia┼éem broni palnej nie s─ů chyba jednak w Polsce na szcz─Ö┼Ťcie zbyt cz─Öste. Porozmawiajmy wi─Öc o bardziej powszechnie wyst─Öpuj─ůcych formach przemocy. Co m├│wi─ů na ten temat policyjne statystyki?

Policja najcz─Ö┼Ťciej styka si─Ö w ramach swoich interwencji z przemoc─ů domow─ů, kt├│rej przyczyny s─ů bardzo r├│┼╝ne, pocz─ůwszy od problem├│w natury psychicznej do problem├│w finansowych. Cho─ç stereotypowo uwa┼╝a si─Ö, ┼╝e to m─Ö┼╝czyzna jest ÔÇ×przemocowcemÔÇŁ, to jednak w praktyce nierzadko okazuje si─Ö, ┼╝e jest odwrotnie. Sam w swojej pracy policyjnej nie raz zetkn─ů┼éem si─Ö z sytuacjami, w kt├│rych to kobiety zn─Öca┼éy si─Ö nad m─Ö┼╝czyznami. (zar├│wno jednak ze statystyk policyjnych, jak i do┼Ťwiadcze┼ä organizacji pomagaj─ůcych ofiarom oraz sprawcom przemocy wynika, ┼╝e ofiarami przemocy domowej zdecydowanie najcz─Ö┼Ťciej s─ů kobiety i dzieci ÔÇô przyp. red).

Co osoba obawiaj─ůca si─Ö ataku ze strony domownika mo┼╝e zrobi─ç, aby do niego nie dopu┼Ťci─ç lub te┼╝ co powinna zrobi─ç, gdy ju┼╝ do ataku dojdzie?

W przypadku przemocy domowej najcz─Ö┼Ťciej problem ma natur─Ö przewlek┼é─ů, czyli trwa ju┼╝ od d┼éu┼╝szego czasu. Rzadko si─Ö zdarza, aby kto┼Ť zadzwoni┼é, bo w┼éa┼Ťnie pierwszy raz dozna┼é przemocy w domu. Przemoc domowa, czy to psychiczna czy fizyczna, zwykle narasta przez d┼éugi czas, przez co generalnie wszyscy si─Ö do niej powoli przyzwyczajaj─ů. Je┼╝eli si─Ö tego procesu nie zastopuje na samym pocz─ůtku, gdy tylko pojawi─ů si─Ö pierwsze przejawy agresji np. s┼éownej, to p├│┼║niej coraz trudniej jest zapobiega─ç atakom i unikn─ů─ç eskalacji przemocy.

Jak mo┼╝na to zastopowa─ç?

Trzeba najpierw do tego mie─ç pewn─ů elementarn─ů wiedz─Ö odno┼Ťnie zachowa┼ä przemocowych, czyli m.in. ┼Ťwiadomo┼Ť─ç, ┼╝e jak kto┼Ť krzyczy na mnie i do mnie przeklina albo mnie popchnie czy opluje, to ju┼╝ jest przemoc, na kt├│r─ů nie mo┼╝na pozwala─ç. Je┼Ťli kto┼Ť na pierwsze tego rodzaju zdarzenie stanowczo nie zareaguje, to w praktyce oznacza, ┼╝e daje on agresorowi przyzwolenie na dalsze takie zachowania. W efekcie, nast─Öpnym razem b─Ödzie on krzycza┼é jeszcze g┼éo┼Ťniej, przeklina┼é mocniej i dojdzie do eskalacji przemocy.

Ale konkretnie, co wtedy trzeba powiedzie─ç? Jak nale┼╝y zareagowa─ç? Gdy kto┼Ť nam w domu pierwszy raz ubli┼╝a, startuje do nas z pi─Ö┼Ťciami, krzyczy na nas, przyjmie agresywn─ů postaw─Ö, wykonuje jakie┼Ť nerwowe ruchy, si─Öga po jakie┼Ť przedmioty albo nam grozi?

Jak ju┼╝ powiedzia┼éem, nawet na najmniejszy tego rodzaju sygna┼é trzeba zareagowa─ç. Zawsze, gdy zdarzy si─Ö co┼Ť, co sprawi, ┼╝e poczujemy si─Ö nieswojo. Przy pierwszej takiej sytuacji trzeba zapyta─ç: "Dlaczego tak do mnie m├│wisz, dlaczego tak robisz, dlaczego m├│wisz do mnie podniesionym g┼éosem, dlaczego na mnie krzyczysz?" Mo┼╝na te┼╝ zastosowa─ç inny komunikat: "Bardzo ci─Ö prosz─Ö nie krzycz na mnie, zaczynam si─Ö ciebie ba─ç. Przepraszam, ale jestem bardzo zdenerwowana, gdy si─Ö tak zachowujesz". Mo┼╝na te┼╝ ostrzec drug─ů stron─Ö: "Je┼Ťli taka sytuacja si─Ö powt├│rzy, to si─Ö z tob─ů rozstan─Ö". Chodzi o poinformowanie od razu, tu i teraz, tej drugiej osoby, ┼╝e zrobi┼éa co┼Ť nie tak. Jest to wa┼╝ne, bo ona w silnych emocjach mo┼╝e nawet nie by─ç tego ┼Ťwiadoma, ┼╝e by┼éa agresywna, ┼╝e podnios┼éa g┼éos, przekl─Ö┼éa czy podnios┼éa r─Ök─Ö.

A czego lepiej wtedy nie m├│wi─ç, ┼╝eby nie pogorszy─ç sprawy?

Nie oceniajmy, nie rozkazujmy i nie pouczajmy. Nawet ┼éagodne komunikaty w stylu ÔÇ×przesta┼äÔÇŁ, ÔÇ×nie denerwuj si─ÖÔÇŁ, ÔÇ×uspok├│j si─ÖÔÇŁ mog─ů dzia┼éa─ç negatywnie. Lepiej jest zapyta─ç: co si─Ö sta┼éo, ┼╝e tak si─Ö denerwujesz? Mo┼╝na te┼╝ dodatkowo opisa─ç emocje, kt├│re si─Ö widzi u drugiej osoby: "Widz─Ö, ┼╝e si─Ö z┼éo┼Ťcisz, czy m├│g┼éby┼Ť powiedzie─ç z jakiego powodu?" I kto┼Ť si─Ö wtedy powinien okre┼Ťli─ç. Odbijamy zatem pi┼éeczk─Ö, ale nie narzucamy si─Ö. Dajemy drugiej stronie, kt├│ra jest w emocjach, szans─Ö na wyj┼Ťcie z tej sytuacji, dajemy jej mo┼╝liwo┼Ť─ç wyboru. Dzi─Öki temu ta osoba mo┼╝e poczu─ç si─Ö decydentem, panem sytuacji. Nikt przecie┼╝ nie lubi by─ç przes┼éuchiwany lub te┼╝ do czego┼Ť zmuszany. Nikt nie lubi s┼éucha─ç rozkaz├│w.

Z pewno┼Ťci─ů wi─Öc nie warto si─Ö w takich sytuacjach licytowa─ç, nie warto wdawa─ç si─Ö w pysk├│wki, czyli nie wchodzimy na taki sam poziom agresji i emocji, kt├│rym pos┼éuguje si─Ö sprawca. Niech nasze komunikaty b─Öd─ů ┼éagodniejsze, nie ostrzejsze. Ostrzejsza forma zwykle b─Ödzie eskalowa─ç agresj─Ö. Chodzi wi─Öc tutaj w praktyce o umiej─Ötno┼Ť─ç aktywnego s┼éuchania, kt├│ra pe┼éni w komunikacji kryzysowej kluczow─ů rol─Ö. Aktywne s┼éuchanie oznacza m.in. parafrazowanie wypowiedzi drugiej osoby, odzwierciedlanie jej s┼é├│w i gest├│w, podsumowywanie tego, co m├│wi. Uwa┼╝ne zastosowanie tych technik m.in. pozwala osobom zagro┼╝onym przemoc─ů czy te┼╝ ofiarom przemocy dowiedzie─ç si─Ö, jakie konkretnie s┼éowa czy komunikaty wzbudzaj─ů agresj─Ö u drugiej strony. Warto si─Ö wi─Öc ich nauczy─ç.

W teorii to proste, ale przecie┼╝ trudno zachowa─ç spok├│j w takiej sytuacji i prowadzi─ç wtedy opanowan─ů, uwa┼╝n─ů konwersacj─Ö.

Owszem, nie jest to ┼éatwe, ale mo┼╝na si─Ö tego nauczy─ç. W sytuacji kryzysowej musimy po prostu spr├│bowa─ç opanowa─ç w┼éasne emocje, aby by─ç zdolnym do racjonalnego dzia┼éania i zwi─Ökszy─ç w ten spos├│b szanse na pozytywne zako┼äczenie takiej sytuacji. Nie ma wtedy zwykle czasu na jakie┼Ť zaawansowane techniki relaksacyjne. W nag┼éej sytuacji pozostaje nam po prostu prze┼ékn─ů─ç ┼Ťlin─Ö, wzi─ů─ç g┼é─Öboki oddech i zastosowa─ç jedn─ů z wyuczonych wcze┼Ťniej technik komunikacyjnych lub te┼╝ technik samoobrony. Warto te┼╝ przeszkoli─ç si─Ö z pierwszej pomocy przedmedycznej, ┼╝eby w razie potrzeby wiedzie─ç jak pom├│c sobie lub innym, a tak┼╝e nie zaszkodzi─ç. Dzi─Öki odpowiedniemu przeszkoleniu, gdy dojdzie ju┼╝ do sytuacji kryzysowej, wiemy, co robi─ç. Podobnie jak w przypadku jazdy samochodem: dzi─Öki wcze┼Ťniejszemu szkoleniu wiemy gdzie jest hamulec i w czasie trudnej sytuacji na drodze po prostu robimy z niego u┼╝ytek, reagujemy wtedy automatycznie. Wiedza teoretyczna i wcze┼Ťniejszy trening zwi─Ökszaj─ů wi─Öc nasze szanse. Poza tym, dzi─Öki nim jeste┼Ťmy te┼╝ spokojniejsi w sytuacjach kryzysowych, bo wiemy jak si─Ö zachowa─ç.

Niestety jednak niewielu ludzi w Polsce szkoli si─Ö w tym zakresie, a wi─Öc wr├│─çmy jeszcze do przemocy domowej i praktycznych rad dotycz─ůcych tego, co ma zrobi─ç kto┼Ť, kto zosta┼é w┼éa┼Ťnie zaatakowany?

Gdy ju┼╝ kto┼Ť biegnie na nas z pi─Ö┼Ťciami, to wtedy pozostaje nam mniejszy repertuar dzia┼éa┼ä do wyboru, czyli w zale┼╝no┼Ťci od sytuacji przede wszystkim: samoobrona, ucieczka albo pr├│ba ÔÇ×otrze┼║wieniaÔÇŁ agresora. Mo┼╝na w tym celu krzykn─ů─ç np.: "Janek, co ty robisz? Zaczynam si─Ö ba─ç!" Kto┼Ť, kto jest w silnych emocjach, w furii, nie my┼Ťli racjonalnie, mo┼╝na wi─Öc spr├│bowa─ç go oprzytomni─ç, wybi─ç z tego amoku, wyrwa─ç z jego tunelu my┼Ťlowego. Mo┼╝e si─Ö on wtedy pohamowa─ç. Znaj─ůc techniki komunikacji kryzysowej i samoobrony mamy wi─Öc wyb├│r, czego w danej sytuacji u┼╝y─ç: kontrataku, samoobrony, krzykni─Öcia, chwytu obezw┼éadniaj─ůcego, komunikat├│w s┼éownych, czy te┼╝ ucieczki. Na podj─Öcie decyzji mamy wtedy cz─Östo u┼éamki sekund, dlatego tak wa┼╝ne jest wcze┼Ťniejsze przygotowanie.

Najlepiej jednak dmucha─ç na zimne, czyli gdy widzimy, ┼╝e ro┼Ťnie u kogo┼Ť z domownik├│w agresja i robi si─Ö niebezpiecznie, to mo┼╝na wtedy te┼╝ po prostu wyj┼Ť─ç z domu, np. i┼Ť─ç do s─ůsiadki albo schroni─ç si─Ö w pobliskim sklepie. Je┼Ťli nie ma si─Ö u kogo schroni─ç, to wtedy mo┼╝na wezwa─ç policj─Ö. Cho─ç trzeba mie─ç te┼╝ na uwadze, ┼╝e mo┼╝e to podzia┼éa─ç na sprawc─Ö prowokuj─ůco i doprowadzi─ç do eskalacji, np. wywo┼éa─ç ch─Ö─ç zemsty na ofierze.

A zwr├│cenie si─Ö do agresora s┼éowami ÔÇ×Prosz─Ö, nie bij mnie!ÔÇŁ mo┼╝e nam pom├│c?

Nie ma niestety w tej kwestii uniwersalnych rekomendacji. Wszystko zale┼╝y od konkretnej sytuacji. U jednego agresora to zadzia┼éa, a u innego nie. Dla niekt├│rych takie s┼éowa mog─ů by─ç wr─Öcz zach─Öt─ů do eskalacji przemocy, bo dadz─ů agresorowi poczucie w┼éadzy i mocy. Poza s┼éowami wa┼╝na jest r├│wnie┼╝ postawa naszego cia┼éa, mimika i gesty, czyli komunikacja niewerbalna.

No w┼éa┼Ťnie, gdy np. idziemy ulic─ů i naprzeciw zbli┼╝a si─Ö agresywna grupa tzw. ÔÇ×dresiarzyÔÇŁ albo ÔÇ×kiboliÔÇŁ, jak─ů postaw─Ö najlepiej przyj─ů─ç?

Tu znowu nie ma uniwersalnych recept. Zale┼╝y, na kogo trafimy i jaki jest ich cel. Mo┼╝e by─ç tak, ┼╝e gdy spu┼Ťcimy g┼éow─Ö i wzrok, to agresorzy stwierdz─ů: ÔÇ×Oho, patrzcie, idzie jaka┼Ť >>ciapa<<, to b─Ödzie dla nas ┼éatwy celÔÇŁ i to o┼Ťmieli ich do agresji. Inni jednak mog─ů stwierdzi─ç: ÔÇ×Eee, patrzcie, jaki zestrachany, ju┼╝ na sam nasz widok sp─Öka┼éÔÇŁ i to im wystarczy, ju┼╝ takiej osoby nie zaatakuj─ů. Je┼Ťli z kolei kto┼Ť id─ůc naprzeciw takiej grupy zaprezentuje pewn─ů siebie postaw─Ö, to wtedy te┼╝ reakcja potencjalnych agresor├│w mo┼╝e by─ç r├│┼╝na. Jedni stwierdz─ů: ÔÇ×O, patrzcie jaki >>kozak!<<, to mo┼╝e si─Ö z nim troch─Ö zabawimy i poka┼╝emy mu gdzie raki zimuj─ůÔÇŁ. Inna grupa jednak na widok takiego odwa┼╝nie maszeruj─ůcego cz┼éowieka mo┼╝e mu odpu┼Ťci─ç. Czasem wi─Öc lepiej si─Ö skuli─ç, a czasem lepiej by─ç asertywnym, raz pomo┼╝e krzykni─Öcie, a innym razem spokojny i ┼éagodny ton. Nie ma regu┼éy. Przy wyborze odpowiedniej techniki pomocne by┼éoby wcze┼Ťniejsze szkolenie, nie tylko teoretyczne, ale po┼é─ůczone z praktyk─ů.

Wychodzi na to, ┼╝e najlepiej jednak by─ç troch─Ö takim ÔÇ×supermenemÔÇŁ, czyli osob─ů przeszkolon─ů z technik samoobrony, komunikacji kryzysowej i udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej, dzi─Öki czemu ma si─Ö do dyspozycji szeroki wachlarz mo┼╝liwo┼Ťci do wyboru w razie ataku.

My┼Ťl─Ö, ┼╝e ka┼╝dy powinien by─ç w tym zakresie przeszkolony. Pami─Ötajmy, ┼╝e zgodnie z prawem istnieje co┼Ť takiego jak obrona konieczna, czyli prawo pozwala nam si─Ö broni─ç, gdy zostaniemy zaatakowani.

Zwłaszcza, że nie zawsze jest czas na to, żeby wezwać na pomoc np. policję.

Tak, i dlatego te┼╝ warto si─Ö ponadto doposa┼╝y─ç w r├│┼╝ne urz─ůdzenia i aplikacje zwi─Ökszaj─ůce nasze bezpiecze┼ästwo. Na przyk┼éad w telefonach mo┼╝na zainstalowa─ç specjalne aplikacje alarmowe S.O.S. Dzi─Öki nim, np. po naci┼Ťni─Öciu trzy razy przycisku w┼é─ůczaj─ůcego telefon urz─ůdzenie wykonuje zdj─Öcia z tylnej i przedniej kamery, a potem przesy┼éa je do wskazanej osoby, wraz z danymi lokalizacyjnymi (GPS). Takie tajne powiadomienie alarmowe mo┼╝e nam uratowa─ç ┼╝ycie nie tylko w przypadku porwania albo napadu, ale mo┼╝e te┼╝ pom├│c w razie wypadku lub jakiego┼Ť nag┼éego incydentu zdrowotnego. Nasze bezpiecze┼ästwo mo┼╝e te┼╝ zwi─Ökszy─ç zakup tzw. piszczyka, a tak┼╝e gazu do samoobrony.

Tego rodzaju sprz─Öt mo┼╝na kupi─ç w sklepach militarnych. Piszczyk robi taki ha┼éas, ┼╝e mo┼╝e zar├│wno sp┼éoszy─ç agresora, jak te┼╝ i zwr├│ci─ç uwag─Ö innych na to co si─Ö z nami w┼éa┼Ťnie dzieje. Je┼Ťli chodzi o gaz, to warto dodatkowo przeszkoli─ç si─Ö z jego stosowania, ┼╝eby wiedzie─ç czego si─Ö spodziewa─ç w sytuacji, kiedy si─Ö go u┼╝yje, bo przecie┼╝ b─Ödzie on wtedy dzia┼éa┼é tak┼╝e na nas. Lepiej by─ç na to przygotowanym.

Rozumiem, ┼╝e m├│wi─ůc o gazie i piszczykach odwo┼éuje si─Ö pan ju┼╝ nie tylko do przemocy domowej, lecz znacznie szerzej, do r├│┼╝nych mo┼╝liwych sytuacji z u┼╝yciem przemocy. Czy najcz─Ö┼Ťciej maj─ů one charakter kryminalny?

Niekoniecznie. Sprawcami tzw. przemocy ulicznej oczywi┼Ťcie nierzadko s─ů kryminali┼Ťci, ale chyba jednak cz─Ö┼Ťciej s─ů nimi tzw. zwykli ludzie. Wystarczy, ┼╝e zwr├│cimy komu┼Ť uwag─Ö, np. ┼╝e powinien za┼éo┼╝y─ç maseczk─Ö, ┼╝e nie powinien ┼Ťmieci─ç, ┼╝e otworzy┼é okno w tramwaju, czy te┼╝ zareagujemy s┼éownie na jaki┼Ť akt wandalizmu albo staniemy w czyjej┼Ť obronie. W praktyce ju┼╝ nawet takie zwr├│cenie komu┼Ť uwagi lub tylko odezwanie si─Ö w czyjej┼Ť obronie mo┼╝e wywo┼éa─ç agresj─Ö i doprowadzi─ç do czynnej napa┼Ťci na nas, gdy┼╝ jest cz─Östo odbierane przez innych jako atak lub zagro┼╝enie.

My┼Ťl─Ö, ┼╝e ka┼╝dy do┼Ťwiadczy┼é kiedy┼Ť podobnej sytuacji. Je┼Ťli jednak, pomimo zwi─ůzanego z tym ryzyka, chcemy zwr├│ci─ç komu┼Ť uwag─Ö lub stan─ů─ç w czyjej┼Ť obronie, to jak powinni┼Ťmy to zrobi─ç?

Je┼╝eli ju┼╝ zwracamy komu┼Ť uwag─Ö, to najlepiej zrobi─ç to w spos├│b ┼éagodny, prosz─ůcy, jednocze┼Ťnie podaj─ůc jaki┼Ť konkretny pow├│d (uzasadnienie) swojej pro┼Ťby. W ten spos├│b pozwalamy agresorowi m.in. na wyj┼Ťcie z twarz─ů z trudnej sytuacji. Czyli np., gdy kto┼Ť otworzy┼é zim─ů okno w autobusie bez pytania innych o zgod─Ö, to mo┼╝na go poprosi─ç: ÔÇ×Przepraszam pana bardzo, jestem chory, jest mi zimno, boj─Ö si─Ö, ┼╝e si─Ö przezi─Öbi─Ö, czy by┼éaby taka mo┼╝liwo┼Ť─ç, aby zamkn─ů─ç to okno?ÔÇŁ Zwracamy wi─Öc komu┼Ť uwag─Ö grzecznie, z szacunkiem, podaj─ůc konkretny pow├│d, nawet wymy┼Ťlony (czyli jak─ů┼Ť przekonuj─ůc─ů ÔÇ×legend─ÖÔÇŁ), a na ko┼äcu pytamy czy m├│g┼éby zamkn─ů─ç to okno. Wtedy dajemy tej osobie w┼éadz─Ö, on staje si─Ö decydentem i mo┼╝e wyj┼Ť─ç z tego z twarz─ů. W niekt├│rych przypadkach skuteczne mo┼╝e si─Ö okaza─ç inne post─Öpowanie, czyli np. pos┼éu┼╝enie si─Ö j─Özykiem sprawcy: ÔÇ×we┼║, no co ty odpierÔÇŽ, zamknij to okno!ÔÇŁ Jest to jednak bardziej ryzykowny i konfrontacyjny spos├│b, kt├│ry mo┼╝e doprowadzi─ç do eskalacji przemocy. Zw┼éaszcza w sytuacjach publicznych mo┼╝e to wywo┼éa─ç odwrotny skutek, bo gdy inni ludzie patrz─ů na jak─ů┼Ť sytuacj─Ö, to wtedy agresor jest poddany dodatkowej presji. ┼╗eby w swoim mniemaniu nie wyj┼Ť─ç na po┼Ťmiewisko, mo┼╝e on wtedy zareagowa─ç ostrzej ni┼╝ w sytuacji sam na sam. Poniewa┼╝ ryzyko eskalacji przemocy w takich sytuacjach jest ca┼ékiem spore, to kluczow─ů kwesti─ů jest w┼éa┼Ťciwa ocena sytuacji.

Oszacowanie ryzyka i przewidzenie mo┼╝liwych scenariuszy rozwoju wypadk├│w w takiej sytuacji jest jednak do┼Ť─ç trudne. Np. widzimy, ┼╝e kto┼Ť sika na naszej klatce albo jaki┼Ť podejrzany typ kr─Öci si─Ö ko┼éo naszego samochodu: na jakiej podstawie mamy podj─ů─ç decyzj─Ö czy warto interweniowa─ç czy nie?

Zawsze w tego typu sytuacjach nale┼╝y zacz─ů─ç od oceny, czy mamy pole ucieczki, na wypadek gdyby kto┼Ť komu zwr├│cimy uwag─Ö, np. wyj─ů┼é n├│┼╝. Musimy te┼╝ oceni─ç realnie swoje si┼éy w por├│wnaniu do tego kogo┼Ť: czy jeste┼Ťmy w stanie si─Ö obroni─ç albo obezw┼éadni─ç kogo┼Ť w razie ataku. Je┼Ťli nie ma mo┼╝liwo┼Ťci ucieczki, a potencjalny agresor jest od nas wi─Ökszy i silniejszy, to oczywi┼Ťcie lepiej sobie odpu┼Ťci─ç, wycofa─ç si─Ö i dopiero gdy jest si─Ö ju┼╝ w bezpiecznym miejscu, to mo┼╝na ewentualnie podj─ů─ç jakie┼Ť dzia┼éanie. To nie s─ů sytuacje zero - jedynkowe. Nie mam wi─Öc tutaj uniwersalnych rekomendacji.

W jeszcze gorszej sytuacji, gdy np. jeste┼Ťmy ┼Ťwiadkami rozboju czy gwa┼étu, ryzyko zwi─ůzane z nasz─ů potencjaln─ů interwencj─ů wydaje si─Ö by─ç du┼╝o wi─Öksze. Rozumiem, ┼╝e wtedy, o ile nie jest si─Ö Brucem Lee, nale┼╝y po prostu si─Ö ukry─ç i zadzwoni─ç po policj─Ö?

Je┼Ťli natkniemy si─Ö na tak─ů sytuacj─Ö, gdzie np. trzech napastnik├│w gwa┼éci kobiet─Ö, to raczej nie decydujemy si─Ö na bezpo┼Ťredni─ů, fizyczn─ů interwencj─Ö. Ale mo┼╝na wtedy spr├│bowa─ç zadzia┼éa─ç z bezpiecznej odleg┼éo┼Ťci, ┼╝eby przerwa─ç ich dzia┼éanie i uratowa─ç kobiet─Ö przed gwa┼étem, za pomoc─ů mocnego komunikatu czy nawet blefu: ÔÇ×Halo, przecie┼╝ to si─Ö wszystko nagrywa, czy chcecie trafi─ç za kratki?ÔÇŁ Albo po prostu: ÔÇ×Halo, przesta┼äcie natychmiast, ju┼╝ tutaj jedzie policja!ÔÇŁ Oczywi┼Ťcie nawet takie dzia┼éanie jest ryzykowne, bo przecie┼╝ agresorzy mog─ů si─Ö wtedy na nas rzuci─ç. Trzeba wi─Öc najpierw dobrze oszacowa─ç sytuacj─Ö i zapewni─ç sobie bezpiecze┼ästwo, a nast─Öpnie jak najszybciej zawiadomi─ç policj─Ö. Dobr─ů praktyk─ů b─Ödzie r├│wnie┼╝ poinformowanie osoby najbli┼╝szej o tym, gdzie si─Ö znajdujemy i o tym, co si─Ö dzieje.

A mo┼╝e lepiej z bezpiecznej odleg┼éo┼Ťci krzycze─ç: pomocy, ratunku, gwa┼éc─ů! Czyli spr├│bowa─ç wezwa─ç na pomoc ludzi z najbli┼╝szego s─ůsiedztwa.

To raczej nie zadzia┼éa. W ka┼╝dym razie mo┼╝e by─ç ma┼éo skuteczne, zw┼éaszcza gdy jest si─Ö w miejscu s┼éabo zaludnionym. Do┼Ťwiadczenie wskazuje, ┼╝e gdy si─Ö chce zaalarmowa─ç ludzi i sk┼éoni─ç ich do wyj┼Ťcia z domu, to najlepiej jest wo┼éa─ç: "Uwaga, pali si─Ö, po┼╝ar, ratunku!"

Ludzie, niestety, s┼éabo reaguj─ů na inne nawo┼éywania. W kontek┼Ťcie gwa┼ét├│w warto jeszcze doda─ç, ┼╝e wbrew pozorom dochodzi do nich nie tylko w przys┼éowiowych krzakach, lecz cz─Östo tak┼╝e w mieszkaniach czy biurach (badania wskazuj─ů, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç sprawc├│w gwa┼étu to osoby, kt├│re ofiara zna┼éa - przyp. red.).

Ponadto chcia┼ébym zaznaczy─ç, ┼╝e w sytuacji sam na sam z napastnikiem panie nie s─ů wcale bez szans na wyj┼Ťcie z pr├│by gwa┼étu obronn─ů r─Ök─ů. I to cz─Östo bez u┼╝ycia si┼éy. Podam przyk┼éad. Jedna pani robi┼éa kiedy┼Ť wywiad z pewnym m─Ö┼╝czyzn─ů. W pewnym momencie ten pan zamkn─ů┼é drzwi swojego lokalu i powiedzia┼é: ÔÇ×A teraz si─Ö zabawimy, do rana b─Ödziemy razem wyczynia─ç cudaÔÇŽÔÇŁ Kobieta jednak intuicyjnie zareagowa┼éa na to blefuj─ůc: ÔÇ×Ale ja powinnam ju┼╝ wyj┼Ť─ç, bo m├│j m─ů┼╝ czeka na dole w aucie i skoro mam zosta─ç u pana na noc, to musz─Ö p├│j┼Ť─ç mu powiedzie─ç, ┼╝eby jednak na mnie nie czeka┼éÔÇŁ. I tamten facet j─ů wypu┼Ťci┼é.

W innej podobnej sytuacji kobieta powiedzia┼éa: ÔÇ×OK, ale prosz─Ö najpierw id┼║ si─Ö chocia┼╝ wyk─ůpÔÇŁ. Wtedy on poszed┼é si─Ö k─ůpa─ç, a ona uciek┼éa. Nierzadko wi─Öc cz┼éowiek intuicyjnie wynajduje dobre rozwi─ůzania, kt├│re go ratuj─ů i to bez u┼╝ycia si┼éy. I to jest oczywi┼Ťcie najlepsza opcja. Z rozwi─ůzaniami si┼éowymi wi─ů┼╝e si─Ö zawsze spore ryzyko utraty zdrowia lub ┼╝ycia.

A co by pan radzi┼é zrobi─ç w sytuacji, gdy zostaniemy napadni─Öci w jakiej┼Ť ciemnej uliczce albo bramie?

W razie napadu najlepiej jest dostosowa─ç si─Ö do polece┼ä napastnika. Czyli np. odda─ç mu pieni─ůdze czy telefon, je┼Ťli tego za┼╝─ůda. Naprawd─Ö nie warto ryzykowa─ç ┼╝ycia i zdrowia dla portfela czy paru z┼éotych. Musimy pami─Öta─ç, ┼╝e po drugiej stronie te┼╝ jest cz┼éowiek, na kt├│rego r├│wnie┼╝ dzia┼éaj─ů silne emocje. Tak, trzeba sobie u┼Ťwiadomi─ç, ┼╝e w chwili napadu sprawca te┼╝ dzia┼éa w wielkim stresie. Dlatego bardzo wa┼╝ne jest, aby┼Ťmy swoim post─Öpowaniem sprawili, aby agresor poczu┼é, ┼╝e jest panem sytuacji. Je┼Ťli tak si─Ö nie stanie, to istnieje du┼╝e ryzyko, ┼╝e z powodu silnych emocji, stresu i napi─Öcia napastnik wyrz─ůdzi nam krzywd─Ö, nawet je┼Ťli wcale tego nie planowa┼é. Paradoksalnie wi─Öc najlepiej jest sprawi─ç, ┼╝eby sprawca szybko poczu┼é si─Ö bezpiecznie. Zw┼éaszcza, ┼╝e przecie┼╝ nie wiemy do ko┼äca, co nim powoduje, jak bardzo jest zdeterminowany i czy dzia┼éa sam. W ten spos├│b zwi─Ökszamy szanse na wyj┼Ťcie z tego zdarzenia bez uszczerbku dla zdrowia. Radz─Ö te┼╝ w takiej sytuacji nie patrze─ç natarczywie sprawcy w oczy, ani go natarczywie nie obserwowa─ç. To mo┼╝e by─ç dla niego prowokuj─ůce. Lepiej spu┼Ťci─ç wzrok. Generalnie, w wi─Ökszo┼Ťci tzw. sytuacji zak┼éadniczych, w ci─ůgu pierwszej godziny ich trwania istnieje najwi─Öksze ryzyko utraty zdrowia lub ┼╝ycia. Dopiero gdy sprawca poczuje, ┼╝e nic mu z naszej strony nie zagra┼╝a, to po pewnym czasie stopniowo przestaje na nas zwraca─ç uwag─Ö. Wtedy z czasem zyskujemy szans─Ö dowiedzenia si─Ö o co mu w┼éa┼Ťciwie chodzi.

Rozumiem, ┼╝e m├│wimy tu o pierwszej fazie sytuacji, w kt├│rej kto┼Ť wzi─ů┼é nas na zak┼éadnika podczas jakiego┼Ť napadu albo zamachu. A co powinni┼Ťmy robi─ç w kolejnej fazie?

W drugiej fazie, w kt├│rej sytuacja si─Ö nieco uspokaja, zak┼éadnicy musz─ů si─Ö ÔÇ×ucz┼éowieczy─çÔÇŁ. Chodzi o to, ┼╝eby sprawca napadu zobaczy┼é w nich ┼╝ywych ludzi, a nie tylko karty przetargowe czy pionki w grze. Cz┼éowieka jest bowiem trudniej zabi─ç ni┼╝ pionka. "Ucz┼éowiecza─ç" mo┼╝emy si─Ö poprzez odpowiednie komunikaty, np.: "Przepraszam, ┼║le si─Ö czuj─Ö czy mog─Ö skorzysta─ç z toalety? Albo: Przepraszam, mia┼éem dzi┼Ť zawie┼║─ç swoj─ů mam─Ö do lekarza, ona na pewno si─Ö martwi tym, ┼╝e si─Ö nie pojawi┼éem o um├│wionej porze, czy m├│g┼ébym do niej zadzwoni─ç i powiedzie─ç jej o tym, ┼╝e b─Ödziemy musieli prze┼éo┼╝y─ç wizyt─Ö na inny dzie┼ä?".

Dzi─Öki umiej─Ötnej grze psychologicznej mo┼╝emy wi─Öc sprawi─ç, ┼╝e napastnik szybko poczuje si─Ö panem sytuacji i si─Ö uspokoi, dzi─Öki czemu zacznie my┼Ťle─ç bardziej racjonalnie i b─Ödzie mniej sk┼éonny do zrobienia nam krzywdy. Brzmi zach─Öcaj─ůco, ale czy to dzia┼éa nawet, gdy trafimy na bardzo inteligentnego i wyrachowanego sprawc─Ö?

Oczywi┼Ťcie stuprocentowej skuteczno┼Ťci nie mo┼╝na zagwarantowa─ç. Rozw├│j sytuacji zak┼éadniczej zale┼╝y bowiem od bardzo wielu czynnik├│w. Nie na wszystkie mamy przecie┼╝ wp┼éyw i nie wszystkie te┼╝ znamy. Jedno tylko wydaje si─Ö pewne: im wi─Öksze emocje buzuj─ů u napastnika, tym wi─Öksze jest ryzyko, ┼╝e zrobi nam krzywd─Ö. Dlatego warto postara─ç si─Ö o to, ┼╝eby jak najszybciej si─Ö uspokoi┼é i poczu┼é, ┼╝e kontroluje sytuacj─Ö. Z do┼Ťwiadczenia wiadomo, ┼╝e z czasem zak┼éadnicy mog─ů nawet zmieni─ç sw├│j stosunek do sprawy, z negatywnego na pozytywny i odwrotnie. Ten fenomen znany jest jako syndrom sztokholmski. Historia dowodzi te┼╝, ┼╝e nawet w zetkni─Öciu z najgro┼║niejszymi terrorystami czy kryminalistami mo┼╝na prze┼╝y─ç i doprowadzi─ç do pozytywnego rozwi─ůzania. To m.in. w tym celu s┼éu┼╝by specjalne i mundurowe zatrudniaj─ů profesjonalnych negocjator├│w.

A wracaj─ůc jeszcze do napadu w ciemnej uliczce: czy warto poprosi─ç napastnika o oddanie nam np. wa┼╝nych dokument├│w, kt├│re s─ů w portfelu?

W pierwszej fazie incydentu, najbardziej nerwowej i stresuj─ůcej dla sprawcy, taka pro┼Ťba mo┼╝e nie zadzia┼éa─ç. Lepiej wi─Öc z tym zaczeka─ç na bardziej odpowiedni moment, czyli taki, w kt├│rym sytuacja nieco si─Ö uspokoi i opadn─ů najwi─Öksze emocje. Czasem udaje si─Ö wci─ůgn─ů─ç sprawc─Ö do rozmowy i go zagada─ç, np. prosz─ůc go o co┼Ť i jednocze┼Ťnie podaj─ůc jakie┼Ť przekonuj─ůce uzasadnienie dla swojej pro┼Ťby. Mo┼╝e to zwi─Ökszy─ç szans─Ö pozytywnego zako┼äczenia sytuacji kryzysowej, ale nigdy nie wiadomo z kim tak naprawd─Ö mamy do czynienia i w jakim kierunku potoczy si─Ö taka konwersacja. Mo┼╝e by─ç bardzo r├│┼╝nie, w┼é─ůcznie z tym, ┼╝e trzeba jednak b─Ödzie ratowa─ç si─Ö ucieczk─ů lub kontratakowa─ç.

Kolejny przejaw agresji w codziennym ┼╝yciu to tzw. jazda na zderzaku i inne niebezpieczne czy prowokacyjne zachowania kierowc├│w na drodze. Jak wtedy reagowa─ç?

Jazda na zderzaku stwarza powa┼╝ne zagro┼╝enie dla zdrowia i ┼╝ycia wielu uczestnik├│w ruchu drogowego. Ci, kt├│rzy j─ů uprawiaj─ů, s─ů wi─Öc potencjalnymi zab├│jcami. To jakby wyci─ůgn─ů─ç bro┼ä i strzela─ç na o┼Ťlep.

Czasem nawet si─Ö zdarza, ┼╝e taki pirat zajedzie nam potem drog─Ö i zmusi do zatrzymania albo wyskoczy do nas na ┼Ťwiat┼éach? Co wtedy?

Kto┼Ť, kto ┼Ťwiadomie nara┼╝a ┼╝ycie i zdrowie innych ludzi, nie jest dla nas partnerem do rozmowy. Nie uchyla┼ébym wi─Öc w takiej sytuacji okien, ani nie otwiera┼é drzwi. Nie wdawa┼ébym si─Ö w dyskusj─Ö, ani tym bardziej w jakie┼Ť pysk├│wki. Powstrzyma┼ébym si─Ö te┼╝ od wszelkich konfrontacyjnych gest├│w i s┼é├│w, ┼╝eby nie eskalowa─ç napi─Öcia oraz agresji, kt├│ra mo┼╝e zosta─ç skierowana np. na nasze auto. Lepiej tonowa─ç emocje, zamkn─ů─ç si─Ö w ┼Ťrodku auta i jak najszybciej odjecha─ç. Nie jest to czas i miejsce na dyskusj─Ö. Dobrze jest mie─ç na takie okazje kamerk─Ö w samochodzie.

Czy spodziewa się pan w pandemii i po pandemii wzrostu agresji w społeczeństwie, w naszych domach i na ulicach?

Niestety tak. Ludzie popadaj─ů w coraz wi─Öksze kryzysy. Wiele os├│b sobie nie radzi i ten problem b─Ödzie narasta┼é, tak┼╝e wtedy, gdy z pozoru sytuacja ju┼╝ si─Ö unormuje. W nowej, postpandemicznej rzeczywisto┼Ťci z pewno┼Ťci─ů oka┼╝e si─Ö, ┼╝e nie jest ju┼╝ tak dobrze, tak samo jak wcze┼Ťniej. Oka┼╝e si─Ö, ┼╝e tyle cierpieli┼Ťmy, ┼╝ywili┼Ťmy si─Ö nadziej─ů na powr├│t do normalno┼Ťci, a ┼╝ycie po pandemii nie b─Ödzie wcale lepsze, lecz inne, trudniejsze. Pojawi si─Ö np. problem z tzw. ÔÇ×bumerangamiÔÇŁ, czyli osobami doros┼éymi, kt├│re wyprowadzi┼éy si─Ö z dom├│w rodzinnych, a teraz zmuszone b─Öd─ů do nich wr├│ci─ç, z powodu braku ┼Ťrodk├│w do ┼╝ycia. Dla tych ludzi ┼Ťwiat si─Ö wi─Öc jakby zawali. Obawiam si─Ö, ┼╝e brak wsparcia psychologicznego w okresie pandemii czy te┼╝ po niej lub cho─çby samo┼Ťwiadomo┼Ťci psychologicznej mo┼╝e mie─ç wp┼éyw m.in. na wzrost liczby samob├│jstw. W zwi─ůzku z tym, nie b├│jmy si─Ö i nie wstyd┼║my korzysta─ç z porad fachowc├│w.

Rozmawiał: Wiktor Szczepaniak, zdrowie.pap.pl

Źródło: PAP