UV ÔÇô niebezpieczny dar od s┼éo┼äca

Naturalne promieniowanie ultrafioletowe (nadfioletowe), okre┼Ťlane akronimem UV, jest niewidzialn─ů i niewielk─ů cz─Ö┼Ťci─ů ca┼ékowitego promieniowania s┼éonecznego. Przed jego bezpo┼Ťrednim dzia┼éaniem chroni nas ozonosfera ÔÇô warstwa zwi─Ökszonej koncentracji ozonu w stratosferze. Poch┼éania ona ca┼ékowicie pasmo promieniowania ultrafioletowego UV-C oraz w du┼╝ej mierze pasmo UV-B. W rezultacie do powierzchni Ziemi dociera g┼é├│wnie pasmo UV-A, stanowi─ůce oko┼éo 97 proc. ca┼ékowitego promieniowania UV. Ta niewielka ilo┼Ť─ç promieniowania s┼éonecznego ma jednak ogromne znaczenie dla funkcjonowania ┼╝ycia na naszej planecie, a od stanu warstwy ozonowej uzale┼╝nione jest ludzkie zdrowie.

Naturalne promieniowanie ultrafioletowe (nadfioletowe), okre┼Ťlane akronimem UV, jest niewidzialn─ů i niewielk─ů cz─Ö┼Ťci─ů ca┼ékowitego promieniowania s┼éonecznego. Przed jego bezpo┼Ťrednim dzia┼éaniem chroni nas ozonosfera ÔÇô warstwa zwi─Ökszonej koncentracji ozonu w stratosferze. Poch┼éania ona ca┼ékowicie pasmo promieniowania ultrafioletowego UV-C oraz w du┼╝ej mierze pasmo UV-B. W rezultacie do powierzchni Ziemi dociera g┼é├│wnie pasmo UV-A, stanowi─ůce oko┼éo 97 proc. ca┼ékowitego promieniowania UV. Ta niewielka ilo┼Ť─ç promieniowania s┼éonecznego ma jednak ogromne znaczenie dla funkcjonowania ┼╝ycia na naszej planecie, a od stanu warstwy ozonowej uzale┼╝nione jest ludzkie zdrowie.

Zawarto┼Ť─ç ozonu w atmosferze to niejedyny czynnik decyduj─ůcy o ilo┼Ťci docieraj─ůcego do Ziemi promieniowania UV. Istotne znaczenie ma r├│wnie┼╝ po┼éo┼╝enie s┼éo┼äca na widnokr─Ögu ÔÇô zale┼╝ne od szeroko┼Ťci geograficznej, pory roku i dnia ÔÇô okre┼Ťlaj─ůce, jak─ů drog─Ö maj─ů do pokonania promienie s┼éoneczne, zanim dotr─ů do powierzchni Ziemi. Im kr├│tsza jest ta droga i im mniej absorbent├│w (np. aerozoli) w powietrzu, tym promieniowanie ultrafioletowe jest intensywniejsze. Najwi─Öksze warto┼Ťci UV wyst─Öpuj─ů latem i w po┼éudnie ÔÇô w godzinach 10-14 do powierzchni Ziemi dociera oko┼éo dw├│ch trzecich dziennej dawki promieniowania UV.

Jego kolejnym regulatorem jest poziom i rodzaj zachmurzenia. Chmury warstwowe, typu Stratus, w du┼╝ej mierze ograniczaj─ů dop┼éyw s┼éonecznego promieniowania UV, a burzowe potrafi─ů je zredukowa─ç niemal do zera. Cienkie lub rozproszone chmury, typu Cirrus, przepuszczaj─ů ponad 90 proc. UV, a w pewnych warunku (przy odbiciach bocznych na kryszta┼ékach lodu, z kt├│rych si─Ö sk┼éadaj─ů) mog─ů nawet to promieniowanie wzmacnia─ç.

Nie nale┼╝y zapomina─ç o czynniku topograficznym. W g├│rach ilo┼Ť─ç otrzymanego przez cz┼éowieka promieniowania UV wzrasta wraz z wysoko┼Ťci─ů ÔÇô o mniej wi─Öcej 4 proc. na ka┼╝de 300 m. Ponadto znaczenie ma rodzaj terenu, na jakim przebywamy, np. nad morzem dawka promieniowania zwi─Öksza si─Ö w wyniku jego rozproszenia i odbicia od powierzchni piasku i wody. Cie┼ä natomiast redukuje poziom UV o blisko po┼éow─Ö.

Ultrafiolet i zdrowie

Bezpo┼Ťredni─ů reakcj─ů ludzkiej sk├│ry na dzia┼éanie promieniowania UV jest powstanie rumienia, czyli tak po┼╝─ůdanej przez wielu opalenizny. Jednak d┼éugotrwa┼éa jednorazowa ekspozycja na s┼éo┼äce mo┼╝e prowadzi─ç do ostrych oparze┼ä. Odpowiada za to pasmo promieniowania UV-B, kt├│re w perspektywie d┼éugofalowej, przy nadmiernym eksponowaniu sk├│ry na s┼éo┼äce, mo┼╝e powodowa─ç zmiany nowotworowe, w tym wyst─ůpienie agresywnego, z┼éo┼Ťliwego nowotworu, jakim jest czerniak.

Pasmo UV-A nie powoduje widocznych, bol─ůcych oparze┼ä, ale przyczynia si─Ö do przyspieszenia procesu starzenia si─Ö sk├│ry, poniewa┼╝ uszkadza w┼é├│kna kolagenowe. Wieloletnia ekspozycja na du┼╝e dawki promieniowania UV-A mo┼╝e mie─ç negatywny wp┼éyw na wzrok i powodowa─ç zm─Ötnienie soczewki (za─çm─Ö). Promieniowanie UV-B, poza negatywnym wp┼éywem na zdrowie, jest dla ludzkiego organizmu bardzo wa┼╝ne, gdy┼╝ odpowiada za syntez─Ö witaminy D3 w sk├│rze. Ta z kolei wspiera prawid┼éowe funkcjonowanie uk┼éadu odporno┼Ťciowego oraz mi─Ö┼Ťni i pomaga w utrzymywaniu zdrowych ko┼Ťci i z─Öb├│w. Warto zapami─Öta─ç, ┼╝e do wyprodukowania zalecanej dziennej dawki witaminy D3 w s┼éoneczny letni dzie┼ä wystarczy zaledwie kilkana┼Ťcie minut ekspozycji na promieniowanie UV.


Indeks UV
Jednostk─ů miary promieniowania ultrafioletowego jest indeks UV (UVI), okre┼Ťlaj─ůcy poziom oddzia┼éywania UV na sk├│r─Ö cz┼éowieka. Skala indeksu zawiera si─Ö mi─Ödzy 0 a 16 i dzieli si─Ö na pi─Ö─ç zakres├│w: poziom niski (2 i mniej), umiarkowany (3-5), wysoki (6-7), bardzo wysoki (8-10) i ekstremalny (11 i wi─Öcej). Im wy┼╝sza warto┼Ť─ç UVI, tym wi─Öksze prawdopodobie┼ästwo wyst─ůpienia rumienia i poparze┼ä sk├│ry i tym szybszy czas ich pojawienia si─Ö.
W Polsce w okresie letnim (w godzinach oko┼éopo┼éudniowych, w bezpo┼Ťrednim s┼éo┼äcu) promieniowanie ultrafioletowe przyjmuje warto┼Ťci wysokiego i bardzo wysokiego UVI. W okresie jesienno-zimowym UVI ma niski poziom.


Jak chroni─ç si─Ö przed promieniowaniem UV? W okresie wakacyjnym nale┼╝y zwraca─ç szczeg├│ln─ů uwag─Ö na ryzyko zwi─ůzane z promieniowaniem ultrafioletowym. W zale┼╝no┼Ťci od warto┼Ťci indeksu UV powinni┼Ťmy podejmowa─ç okre┼Ťlone dzia┼éania:

  • UVI niski ÔÇô mo┼╝emy bezpiecznie przebywa─ç na zewn─ůtrz bez konieczno┼Ťci ochrony.

  • UVI umiarkowany i wysoki ÔÇô w godzinach po┼éudniowych starajmy si─Ö przebywa─ç w cieniu; zakryjmy sk├│r─Ö, za┼é├│┼╝my okulary przeciws┼éoneczne i stosujmy krem z filtrem.
  • UVI bardzo wysoki i ekstremalny ÔÇô unikajmy przebywania na zewn─ůtrz w godzinach po┼éudniowych, a je┼Ťli to niemo┼╝liwe, starajmy si─Ö pozosta─ç w cieniu.

Obowi─ůzkowe s─ů krem z wysokim filtrem, okulary przeciws┼éoneczne, nakrycie g┼éowy i os┼éonienie cia┼éa.
Stopie┼ä szkodliwo┼Ťci UV zale┼╝y nie tylko od ilo┼Ťci otrzymanego promieniowania, ale tak┼╝e od indywidualnej wra┼╝liwo┼Ťci sk├│ry. Osoby o jasnej karnacji s─ů bardziej nara┼╝one na niekorzystne dzia┼éanie s┼éo┼äca. W Polsce wi─Ökszo┼Ť─ç populacji ma ┼Ťrednio wra┼╝liw─ů sk├│r─Ö (II-III fototyp sk├│ry). W naszym kraju w okresie letnim, przy wysokim i bardzo wysokim UVI, czas bezpiecznego opalania si─Ö dla os├│b ze ┼Ťrednio wra┼╝liw─ů sk├│r─ů zmienia si─Ö od 30 minut do 15 minut.

Monitoring promieniowania UV

Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej ÔÇô Pa┼ästwowy Instytut Badawczy prowadzi monitoring promieniowana UV od pocz─ůtku lat 90. Pomiary s─ů przeprowadzane w trzech lokalizacjach ÔÇô w ┼üebie, Legionowie, Zakopanem ÔÇô na zlecenie G┼é├│wnego Inspektoratu Ochrony ┼Ürodowiska w ramach Pa┼ästwowego Monitoringu ┼Ürodowiska i finansowane ze ┼Ťrodk├│w Narodowego Funduszu Ochrony ┼Ürodowiska i Gospodarki Wodnej.

Do mierzenia promieniowania UV-B (tzw. erytemalnego, rumieniotw├│rczego) wykorzystuje si─Ö szerokopasmowe czujniki UV Biometer Model 501 (SL501) firmy Solar Light. Po przej┼Ťciu promieni s┼éonecznych przez kwarcow─ů kopu┼ék─Ö warstwa fosforu przetwarza promieniowanie UV na promieniowanie widzialne, a jego wielko┼Ť─ç jest mierzona za pomoc─ů fotodiody. Urz─ůdzenia s─ů stabilizowane termicznie ÔÇô temperatura wewn─ůtrz czujnika Solar Light oscyluje w bardzo w─ůskim zakresie wok├│┼é 25┬░C. Ponadto czujnik jest wyposa┼╝ony w wymienny osuszacz, chroni─ůcy przed jego zawilgoceniem oraz poziomic─Ö, niezb─Ödn─ů do prawid┼éowego ustawienia urz─ůdzenia.

Nat─Ö┼╝enie promieniowania UV zale┼╝y od stanu warstwy ozonowej i warunk├│w meteorologicznych danego roku. Analizy danych pokazuj─ů, ┼╝e w ostatnich latach we wszystkich trzech stacjach IMGW-PIB mierz─ůcych promieniowanie UV wyst─ůpi┼éy okresy z warto┼Ťciami indeksu UV zbli┼╝aj─ůcymi si─Ö do ekstrem├│w wieloletnich, a nawet je przekraczaj─ůcymi. Takie maksymalne poziomy UVI obserwuje si─Ö w ka┼╝dym sezonie, ale te pojawiaj─ůce si─Ö latem s─ů szczeg├│lnie wa┼╝ne i niepokoj─ůce. Przyczyn─ů takiego stanu rzeczy s─ů wyst─Öpuj─ůce w ostatnich latach epizody ubytk├│w ozonu nad Polsk─ů. Badania prowadzone przez IMGW-PIB potwierdzaj─ů pojawianie si─Ö w ostatnim czasie okres├│w z ponad 10-proc. ubytkiem ozonu w stosunku do normy wieloletniej. Zjawisko to wyst─Öpuje w czerwcu, a wi─Öc w miesi─ůcu, gdy s┼éo┼äce operuje najd┼éu┼╝ej w ci─ůgu dnia. Przy s┼éonecznej pogodzie i mniejszej ilo┼Ťci aerozoli w atmosferze mo┼╝e to prowadzi─ç do bardzo wysokich warto┼Ťci UVI.

┼╣r├│d┼éo: Julita Biszczuk-Jakubowska| Zak┼éad Monitorowania Jako┼Ťci Powietrza, IMGW-PIB