UOKiK na temat rynku paliw

W zwi─ůzku z gwa┼étownie rosn─ůcymi cenami oraz nap┼éywaj─ůcymi skargami Prezes UOKiK wnikliwie przeanalizowa┼é sytuacj─Ö na rynku paliw.┬áBadanie wykaza┼éo, ┼╝e wzrost cen paliw w Polsce, podobnie jak w innych krajach europejskich, ma fundamenty rynkowe ÔÇô brak jest podstaw do stwierdzenia, i┼╝ mo┼╝e on wynika─ç z niedozwolonych praktyk przedsi─Öbiorc├│w.

W zwi─ůzku z gwa┼étownie rosn─ůcymi cenami oraz nap┼éywaj─ůcymi skargami Prezes UOKiK wnikliwie przeanalizowa┼é sytuacj─Ö na rynku paliw.┬áBadanie wykaza┼éo, ┼╝e wzrost cen paliw w Polsce, podobnie jak w innych krajach europejskich, ma fundamenty rynkowe ÔÇô brak jest podstaw do stwierdzenia, i┼╝ mo┼╝e on wynika─ç z niedozwolonych praktyk przedsi─Öbiorc├│w.

Inwazja Rosji na Ukrain─Ö i sankcje na┼éo┼╝one na agresora przez pa┼ästwa europejskie wp┼éyn─Ö┼éy na notowania surowc├│w i spowodowa┼éy perturbacje na rynku. Obecna, wyj─ůtkowa sytuacja, wp┼éywa bezpo┼Ťrednio na rynki energetyczne i powoduje, ┼╝e ceny surowc├│w energetycznych znacz─ůco wzros┼éy. Prezes UOKiK podj─ů┼é dzia┼éania aby wyja┼Ťni─ç, jakie s─ů przyczyny tak du┼╝ego wzrostu cen - czy opr├│cz uwarunkowa┼ä rynkowych mog┼éy mie─ç na to wp┼éyw r├│wnie┼╝ potencjalne zachowania antykonkurencyjne.

Z analiz Prezesa UOKiK wynika, ┼╝e wzrost cen paliw, kt├│ry mia┼é miejsce w ostatnich miesi─ůcach w Polsce, wynika z obiektywnych czynnik├│w rynkowych. Najwa┼╝niejsze z nich to:

  • spadek mocy przerobowych rafinerii dzia┼éaj─ůcych w Europie. Jest on spowodowany m.in. zamkni─Öciem cz─Ö┼Ťci z nich w ostatnich latach z powodu ograniczonych perspektyw bran┼╝y (przewidywany spadek zu┼╝ycia benzyny zwi─ůzany z przej┼Ťciem na samochody elektryczne) oraz problem├│w kr├│tkoterminowych (znaczny spadek popytu na paliwa w pierwszym okresie pandemii);
  • wzrost cen ropy naftowej oraz kursu dolara ameryka┼äskiego (w relacji do PLN), w kt├│rym jest ona wyceniana;
  • znaczne ograniczenie eksportu paliw przez Chiny w 2022 r.;
  • sankcje na┼éo┼╝one na Rosj─Ö, kt├│ra jest znacz─ůcym eksporterem zar├│wno ropy naftowej, jak i gotowych paliw, w tym benzyn.

Jak wykaza┼éa analiza UOKiK, z problemem wysokich cen paliw spowodowanych sytuacj─ů globaln─ů i czynnikami rynkowymi zmaga si─Ö nie tylko Polska, ale tak┼╝e inne pa┼ästwa europejskie. Dotyczy to nie tylko cen ropy, ale tak┼╝e produkt├│w ropopochodnych, czyli benzyny i oleju nap─Ödowego (patrz wykres poni┼╝ej).

Dynamika zmian ┼Ťrednich cen hurtowych benzyny i oleju nap─Ödowego w Polsce oraz notowa┼ä powy┼╝szych paliw na rynku europejskim okresie stycze┼ä-maj 2022 r. (100 = poziom cen w dniu 24.02.2022)

Aktualna sytuacja na rynku paliw
Źródło: Obliczenia własne UOKiK

Zar├│wno wzrost cen paliw, jak i pog┼é─Öbiaj─ůca si─Ö r├│┼╝nica pomi─Ödzy notowaniami ropy i produkt├│w ropopochodnych w I p├│┼éroczu 2022 r. by┼éy zjawiskiem globalnym. Widoczna na wykresie zbie┼╝no┼Ť─ç pomi─Ödzy dynamik─ů zmian cen hurtowych paliw w Polsce i notowaniami paliw w Europie - maj─ůca bezpo┼Ťrednie prze┼éo┼╝enie na ceny detaliczne na stacjach benzynowych - ┼Ťwiadczy o decyduj─ůcym wp┼éywie czynnik├│w zewn─Ötrznych w procesie kszta┼étowania si─Ö cen na rynku krajowym.

Działania Prezesa UOKiK

Zewn─Ötrzne przyczyny wzrostu cen paliw potwierdzi┼éa analiza UOKiK. Prezes Urz─Ödu wyst─ůpi┼é do PKN Orlen oraz Grupy Lotos o informacje dotycz─ůce ich polityki sprzeda┼╝owej w okresie od stycznia 2021 r. Nast─Öpnie przenalizowali┼Ťmy spos├│b kalkulowania cen hurtowych i detalicznych paliw przez przedsi─Öbiorc├│w, w tym czynniki brane pod uwag─Ö przy ustalaniu ceny sprzeda┼╝y, jej sk┼éadnik├│w wraz z okre┼Ťleniem udzia┼é├│w w cenie ko┼äcowej oraz formu┼é cenowych stosowanych przez sp├│┼éki. Ponadto zbadane zosta┼éy informacje dotycz─ůce sposobu kalkulowania tzw. modelowych mar┼╝ rafineryjnych. Wyniki tej analizy wskazuj─ů, ┼╝e zmiana wysoko┼Ťci cen wynika ze wskazanej wcze┼Ťniej sytuacji na ┼Ťwiatowych rynkach paliwowych.

Podobnie jest ze wzrostem modelowych mar┼╝ rafineryjnych. Nale┼╝y przede wszystkim podkre┼Ťli─ç, ┼╝e nie odzwierciedlaj─ů one w pe┼éni faktycznego zysku osi─ůganego przez rafinerie. S─ů to silnie uproszczone wska┼║niki s┼éu┼╝─ůce do oszacowania rentowno┼Ťci przerobu ropy naftowej. W skr├│cie oznaczaj─ů r├│┼╝nice miedzy cen─ů ropy i paliw na rynku mi─Ödzynarodowym.

- Nasza analiza wykaza┼éa, ┼╝e ceny paliw w Polsce s─ů ┼Ťci┼Ťle powi─ůzane z europejskim rynkiem i sytuacj─ů makroekonomiczn─ů. B─Ödziemy kontynuowa─ç obserwacj─Ö rynku i gruntownie przeanalizujemy ka┼╝dy sygna┼é wskazuj─ůcy na mo┼╝liwo┼Ť─ç wyst─Öpowania praktyk ograniczaj─ůcych konkurencj─Ö na tym rynku. Jako urz─ůd antymonopolowy nie mamy jednak bezpo┼Ťredniego wp┼éywu na poziom cen stosowanych przez przedsi─Öbiorc├│w ÔÇô m├│wi Prezes UOKiK Tomasz Chr├│stny.

Ceny produkt├│w w gospodarce wolnorynkowej s─ů kszta┼étowane w ramach swobody prowadzenia dzia┼éalno┼Ťci gospodarczej bezpo┼Ťrednio przez przedsi─Öbiorc├│w. Interwencja Prezesa UOKiK mo┼╝e mie─ç miejsce jedynie w ┼Ťci┼Ťle okre┼Ťlonych przypadkach, np. je┼Ťli s─ů one wynikiem nadu┼╝ywania pozycji dominuj─ůcej przez najwi─Ökszych graczy na danym rynku lub niedozwolonego prawem porozumienia przedsi─Öbiorc├│w, np. podzia┼éu rynku czy zmowy cenowej. W takich sytuacjach organ w dalszym ci─ůgu nie ustala poziomu cen, a oddzia┼éywa─ç na nie mo┼╝e jedynie po┼Ťrednio, czyli poprzez wyeliminowanie niedozwolonych prawem praktyk i zwi─Ökszenie konkurencyjno┼Ťci na danym rynku.

Co wi─Öcej, nawet pobieranie wysokich cen przez podmiot dominuj─ůcy nie jest zakazane w ┼Ťwietle ustawodawstwa antymonopolowego. Potwierdza to wyrok s─ůdu w sprawie decyzji z 2000 r. Prezes UOKiK uzna┼é w├│wczas, ┼╝e PKN Orlen ustala┼é ceny sprzeda┼╝y benzyn i olej├│w nap─Ödowych w spos├│b, kt├│ry umo┼╝liwia mu osi─ůgni─Öcie nieuzasadnionych korzy┼Ťci. Przedsi─Öbiorca odwo┼éa┼é si─Ö do s─ůdu, kt├│ry uchyli┼é decyzj─Ö stwierdzaj─ůc m.in. ┼╝e kalkulacje cen paliw oparte na czynnikach obiektywnych i subiektywnych oraz nawi─ůzuj─ůce do cen na rynkach ┼Ťwiatowych - w pe┼éni konkurencyjnych, s─ů r├│wnoprawne w stosunku do innych typ├│w kalkulacji, np. w oparciu o koszt wytworzenia. To stanowisko podzieli┼é w 2003 r. S─ůd Najwy┼╝szy.

Proponowane rozwi─ůzania w innych krajach

Problem wzrostu cen paliw dotyczy ca┼éego rynku europejskiego i jest przedmiotem analiz prowadzonych przez krajowe urz─Ödy antymonopolowe m.in. w Austrii, Niemczech czy Grecji. Podkre┼Ťlenia wymaga, ┼╝e ich wst─Öpne wnioski nie odbiegaj─ů od ustale┼ä dotycz─ůcych rynku polskiego wskazuj─ůc, ┼╝e wzrost cen paliw wynika przede wszystkim z czynnik├│w wykraczaj─ůcych poza rynki krajowe, jak r├│wnie┼╝ na brak mo┼╝liwo┼Ťci spowodowania obni┼╝ek cen za pomoc─ů narz─Ödzi, jakimi dysponuj─ů krajowe urz─Ödy antymonopolowe.

W wielu pa┼ästwach problem aktualnych wzrost├│w cen m.in. na rynku paliwowym jest rozwi─ůzywany za pomoc─ů instrument├│w polityki gospodarczej, takich jak np. obni┼╝ki podatk├│w. R├│wnie┼╝ w Polsce rz─ůd czasowo obni┼╝y┼é VAT na paliwa z 23 do 8 proc. oraz obni┼╝y┼é stawk─Ö akcyzy na niekt├│re paliwa silnikowe. Opr├│cz tego w cz─Ö┼Ťci pa┼ästw europejskich wprowadzono lub rozwa┼╝a si─Ö wprowadzenie specjalnych podatk├│w (tzw. windfall tax) obci─ů┼╝aj─ůcych kr├│tkotrwa┼ée, wysokie zyski koncern├│w paliwowych i energetycznych. Takie rozwi─ůzanie ju┼╝ obowi─ůzuje m.in. we W┼éoszech, Wielkiej Brytanii czy Rumunii.

Źródło: UOKiK