Czy istnieje jeden okres lęgowy ptaków? Lasy Państwowe wyjaśniają
W debacie publicznej często pojawia się przekonanie, że w Polsce obowiązuje jeden, sztywny "okres lęgowy" – zwykle wskazywany jako czas od 1 marca do 15 października – w którym nie wolno prowadzić żadnych prac gospodarczych, w tym leśnych. Lasy Państwowe w swoim najnowszym materiale edukacyjnym rozwiewają te wątpliwości: taki ustawowy zakaz w polskim prawie po prostu nie istnieje.
Co naprawdę mówi prawo?
Ochronę ptaków w Polsce regulują przede wszystkim ustawa o ochronie przyrody z 2004 roku oraz rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt z 2016 roku. Przepisy te nie wyznaczają jednej, powszechnie obowiązującej daty początku i końca okresu lęgowego dla wszystkich gatunków ptaków.
Termin "1 marca – 15 października", który funkcjonuje w powszechnej świadomości, w rzeczywistości dotyczy czegoś innego – konkretnie zasad usuwania gniazd z budek lęgowych umieszczonych na obiektach budowlanych i terenach zieleni. Odstępstwo od zakazu ich usuwania jest możliwe wyłącznie od 16 października do końca lutego, i to tylko wtedy, gdy wymagają tego względy bezpieczeństwa lub sanitarne.
Każdy gatunek ma swój własny rytm
Jak podkreślają autorzy materiału, rzeczywisty okres lęgowy zależy od biologii konkretnego gatunku i może przypadać na bardzo różne miesiące roku. Bielik przystępuje do lęgów już w styczniu, wróble gniazdują od lutego czy marca aż do sierpnia, jerzyki – od maja do sierpnia, a gołąb grzywacz potrafi wyprowadzać młode nawet do września. Dlatego przepisy chronią nie konkretny przedział kalendarzowy, lecz faktyczny okres rozrodu danego gatunku – jego gniazda, jaja, pisklęta i miejsca lęgowe.
Kluczowe pojęcie: umyślność
Istotnym elementem przepisów jest zakaz umyślnego zabijania ptaków, niszczenia ich gniazd, jaj czy siedlisk oraz umyślnego płoszenia w okresie lęgowym. Polskie prawo w tym zakresie wdraża unijną dyrektywę ptasią. Jak wskazuje Komisja Europejska, jeśli przed rozpoczęciem prac wdrożone zostaną odpowiednie środki zapobiegawcze, skutecznie eliminujące ryzyko szkody dla chronionych gatunków, ewentualnych negatywnych skutków takich działań nie należy traktować jako umyślnych. To otwiera drogę do prowadzenia prac leśnych również w sezonie lęgowym – pod warunkiem odpowiedniego przygotowania.
Warto też odnotować, że Państwowa Rada Ochrony Przyrody rekomendowała w swoich opiniach bardziej ostrożnościowe podejście do prac leśnych w okresie kumulacji lęgów większości gatunków (proponowany przedział to 15 marca – 10 lipca). To jednak stanowisko eksperckie o charakterze rekomendacji, a nie przepis prawa powszechnie obowiązującego.
Jak leśnicy chronią ptaki w praktyce?
Gospodarka leśna w Polsce podlega szeregowi wymogów ograniczających ryzyko dla populacji ptaków. Przed rozpoczęciem prac leśnicy mają obowiązek przeprowadzenia wizji terenowej, podczas której sprawdzają, czy na danym obszarze nie znajdują się miejsca gniazdowania. Odnalezione drzewa dziuplaste czy gniazda są oznaczane specjalną, biodegradowalną farbą lub taśmą. Jeśli na terenie planowanych prac stwierdzi się obecność lęgu, prace zostają wstrzymane do jego zakończenia lub odpowiednio zmodyfikowane.
Dodatkowo na każdym zrębie pozostawia się do naturalnego rozpadu około 5% powierzchni w postaci kęp starodrzewu – starych, często dziuplastych drzew, które stanowią cenne siedliska lęgowe. Leśnicy zachowują też strefy buforowe wzdłuż cieków i zbiorników wodnych oraz strefy ekotonowe przy terenach otwartych, sprzyjające wielu gatunkom ptaków.
W 2025 roku na gruntach zarządzanych przez Lasy Państwowe funkcjonowało ponad 4400 stref ochrony ptaków – to ponad 95% wszystkich tego typu stref w Polsce. Leśnicy współpracują też z ornitologami, montując platformy lęgowe dla rzadkich gatunków, takich jak bocian czarny, rybołów, sokół wędrowny czy puchacz, a także prowadzą programy czynnej ochrony zagrożonych głuszca i cietrzewia.
Dlaczego prace leśne trwają cały rok?
Prowadzenie prac przez cały rok wynika z organizacji rynku drewna – surowiec ten na bieżąco zasila przemysł drzewny, meblarski i papierniczy, tworząc ciągły łańcuch dostaw. Długotrwałe wstrzymanie pozyskania drewna w skali kraju oznaczałoby konieczność skoncentrowania prac w pozostałej części roku oraz mogłoby wpłynąć na jakość surowca. Nie zmienia to jednak faktu, że niezależnie od terminu prac leśnicy muszą przestrzegać przepisów o ochronie gatunkowej.
Co pokazują dane o liczebności ptaków?
Materiał przywołuje też dane Monitoringu Ptaków Polski – wskaźnik Forest Bird Index pokazuje, że liczebność pospolitych ptaków leśnych jest dziś wyższa niż na początku XXI wieku. Autorzy zastrzegają jednak, że na ten trend wpływa wiele czynników jednocześnie – od zmian klimatu, przez presję drapieżników, po jakość siedlisk – dlatego sam wskaźnik nie pozwala wskazać jednej przyczyny. Jak podkreśla Państwowa Rada Ochrony Przyrody, dobra sytuacja gatunków pospolitych nie oznacza, że równie dobrze radzą sobie gatunki o bardziej wyspecjalizowanych wymaganiach siedliskowych.
Podsumowanie
Odpowiadając wprost na tytułowe pytanie: w Polsce nie obowiązuje jeden kalendarzowy zakaz prowadzenia prac leśnych w okresie lęgowym. Obowiązuje za to obowiązek ochrony wszystkich dziko żyjących gatunków ptaków, ich gniazd i miejsc rozrodu – niezależnie od daty w kalendarzu. To nie termin decyduje więc o tym, czy prace mogą być prowadzone, lecz zgodność działań z przepisami o ochronie gatunkowej oraz zastosowanie odpowiednich środków ograniczających ryzyko.
Źródło: Lasy Państwowe